ในยุคที่ภัยเงียบอย่าง “บุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า” แพร่ระบาดเข้าถึงกลุ่มเด็กและเยาวชนไทยได้อย่างแยบยล การสร้างความตระหนักรู้เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะหยุดยั้งปัญหานี้ได้อีกต่อไป คำถามสำคัญที่สังคมต้องร่วมกันหาตอบคือ “เมื่อเด็กติดบุหรี่ไฟฟ้าไปแล้ว เราจะช่วยพวกเขาให้ออกมาจากวงจรนี้ได้อย่างไร?”

เมื่อวันที่ 5 ตุลาคม 2569  มูลนิธิสถาบันยุวทัศน์แห่งประเทศไทย ภายใต้การสนับสนุนของสำนักสนับสนุนการพัฒนาระบบสุขภาพ (สำนัก 7) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสมุทรปราการ และภาคีเครือข่ายหน่วยบริการสุขภาพในพื้นที่ จัดการประชุมหารือ “แนวทางบูรณาการคัดกรองเด็กและเยาวชนในพื้นที่จังหวัดสมุทรปราการ เพื่อสนับสนุนการเข้าถึงระบบบริการเลิกบุหรี่/บุหรี่ไฟฟ้า” ณ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสมุทรปราการ เพื่อเปลี่ยนผ่านแนวทำงานจากเดิมที่เน้นเพียงการป้องกัน ให้ก้าวไปสู่การ “คัดกรองและบำบัดรักษา” อย่างเป็นรูปธรรม

ทำไมแค่ “สร้างความรู้” ถึงไม่พอ? ข้อเท็จจริงที่ต้องเร่งกู้วิกฤต

หลายคนอาจตั้งคำถามว่า เหตุใดการรณรงค์ให้ความรู้เรื่องโทษของนิโคตินจึงยังหยุดยั้งอัตราการสูบในกลุ่มเยาวชนไม่ได้? ในความเป็นจริง นิโคตินในบุหรี่ไฟฟ้ามีฤทธิ์เสพติดสูงมาก ส่งผลกระทบโดยตรงต่อสมองของวัยรุ่นที่กำลังพัฒนา ทำให้เกิดการเสพติดทั้งทางร่างกายและจิตใจอย่างรวดเร็ว เด็กหลายคนที่รับรู้ถึงอันตรายและมีความตั้งใจอยากเลิก กลับต้องเผชิญกับภาวะถอนนิโคติน (Withdrawal symptoms) เช่น อารมณ์หงุดหงิด วิตกกังวล ไม่สมาธิ หรือมีอาการอยากนิโคตินอย่างรุนแรง

การปล่อยให้เด็กสู้กับอาการเสพติดเพียงลำพังโดยไร้ระบบประคบประคอง ทำให้โอกาสเลิกสำเร็จเป็นไปได้ยาก การเชื่อมโยงเด็กเข้าสู่ “ระบบบริการบำบัดรักษาทางสาธารณสุข” จึงเป็นจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญที่จะช่วยให้เด็กหลุดพ้นจากวงจรนี้ได้อย่างปลอดภัยและยั่งยืน

สรุป 5 กลไกเชื่อมต่อเพื่อสุขภาพเยาวชน

แนวทางการขับเคลื่อนส่งเสริมการเข้าถึงระบบบริการเลิกบุหรี่หรือบุหรี่ไฟฟ้าของเด็กและเยาวชนในเขตสุขภาพที่ 6 ซึ่งครอบคลุมพื้นที่จังหวัดสมุทรปราการและจังหวัดใกล้เคียง มุ่งเน้นการประสานงานระหว่างสถานศึกษา ภาคประชาสังคม และ หน่วยบริการสุขภาพใกล้บ้าน ผ่าน 5 ขั้นตอนหลัก:

[1. ค้นหา/คัดกรอง] ➔ [2. สร้างแรงจูงใจ] ➔ [3. ประสานส่งต่อ] ➔ [4. บำบัดรักษา] ➔ [5. ติดตามผล]

1.      การค้นหาและคัดกรอง (Active Screening): เข้าถึงกลุ่มเป้าหมายในพื้นที่ ชุมชน และสถานศึกษา เพื่อจำแนกระดับการติดนิโคตินอย่างเป็นระบบ โดยบุคลากรทางการแพทย์ อาทิ โรงพยาบาล รพ.สต.ในพื้นที่ ประสานกับโรงเรียนในพื้นที่ใกล้เคียงเข้าไปให้ความรู้และคัดกรองการใช้บุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า ตลอดจนสารเสพติด

2.      การสร้างแรงจูงใจในการเลิก (Motivational Interviewing): ให้คำปรึกษาเชิงบวกโดยไม่ตีตรา ช่วยให้เด็กมองเห็นเป้าหมายและอยากเปลี่ยนพฤติกรรมด้วยตนเอง

3.      การประสานส่งต่อ (Referral System): เชื่อมโยงข้อมูลอย่างรวดเร็วและปลอดภัยจากจุดคัดกรองไปยังสถานพยาบาลใกล้บ้าน

4.      การบำบัดรักษา (Treatment & Therapy): ให้บริการดูแลทางการแพทย์และจิตวิทยา ทั้งผ่าน คลินิกฟ้าใส, โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.), และหน่วยบริการสาธารณสุขในพื้นที่

5.      การติดตามผลต่อเนื่อง (Follow-up Support): ประเมินอาการ ให้กำลังใจ และป้องกันการกลับมาสูบซ้ำ เพื่อผลลัพธ์ที่ยั่งยืน

ก้าวแรกสู่อิสรภาพในการมีสุขภาพที่ดี : เริ่มต้นดูแลปอดและชีวิตของคุณตั้งแต่วันนี้

สถาบันยุวทัศน์แห่งประเทศไทย ทำหน้าที่เชื่อมประสานระหว่าง ผู้ใช้บุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้าที่ต้องการหาทางเลิก กับสถานพยาบาล ที่ทำหน้าที่บำบัดรักษา ทั้ง 3 ช่องทาง ได้แก่ สายด่วน 1600, คลินิกฟ้าใส, โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) หน่วยบริการสาธารณสุขในพื้นที่ และ ร้านยาอาสาพาเลิกบุหรี่ พร้อมทั้งประชาสัมพันธ์ช่องทางสำหรับคนที่กำลังเผชิญกับปัญหากลืนไม่เข้าคายไม่ออกจากการติดบุหรี่หรือบุหรี่ไฟฟ้า หรือมีคนใกล้ชิดที่กำลังพยายามเลิก ให้รู้ว่า “การขอความช่วยเหลือไม่ใช่ความอ่อนแอ แต่เป็นก้าวแรกของความกล้าหาญ”

3 พฤติกรรมง่ายๆ เพื่อเตรียมพร้อมบอกลาบุหรี่ไฟฟ้า:

• กำหนดวันเลิกที่ชัดเจน: เลือกวันที่หมายมั่นว่าจะหยุดสูบอย่างเด็ดขาด และบอกคนรอบข้างที่พร้อมให้กำลังใจ
• ปรับเปลี่ยนสิ่งแวดล้อม: ทิ้งอุปกรณ์ น้ำยา และหลีกเลี่ยงสถานการณ์หรือกลุ่มเพื่อนที่ชวนให้สูบ
• ใช้เทคนิคผ่อนคลายเมื่ออยากสูบ: เมื่อเกิดอาการอยาก ให้ดื่มน้ำเย็นจัด ลึกๆ ยาวๆ ถอนหายใจ หรือเบี่ยงเบนความสนใจด้วยกิจกรรมที่ชอบ

มูลนิธิสถาบันยุวทัศน์ประเทศไทย ภายใต้การสนับสนุนของ สำนักสนับสนุนการพัฒนาระบบสุขภาพ (สำนัก 7) สสส. จะเดินหน้าประสานความร่วมมือกับหน่วยงานสาธารณสุขและภาคีเครือข่ายในเขตสุขภาพที่ 6 เพื่อสร้างระบบที่ช่วยให้เด็กและเยาวชน เข้าถึงบริการได้จริง ได้รับการช่วยเหลืออย่างต่อเนื่อง และเพิ่มโอกาสในการเลิกบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้าอย่างยั่งยืน การเลิกบุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้าด้วยตนเองเป็นเรื่องยาก ระบบบริการสุขภาพใกล้บ้าน พร้อมให้คำปรึกษาและดูแลด้วยความเข้าใจ โดยไม่มีการตัดสินหรือลงโทษใดๆ พร้อมทั้งยังรักษาประวัติการรักษาไว้เป็นความลับอีกด้วย

ในที่ประชุมบุคลากรทางการแพทย์ ยังร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์การช่วยบำบัดรักษาบุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า ทั้งการให้คำปรึกษา และการให้ยาแผนไทย และแผนปัจจุบัน พร้อมทั้งกำหนดแผนการพัฒนาศักยภาพให้ความรู้บุคลากรทางการแพทย์ เพื่อเตรียมตั้งรับความต้องการเลิกบุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า ที่อาจเพิ่มขึ้นในอนาคต ตลอดจนการปรับแผนเชิงรุกของสถานพยาบาลที่มีความพร้อมต่อไป